e-TIR: Türkiye-Azerbaycan pilotu Dilucu-Sederek'te başlıyor

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilk e-TIR pilot uygulamasının 2026 bitmeden Dilucu-Sederek gümrük kapılarında başlayacağı açıklandı. Kağıt TIR karnesinden elektronik veri akışına geçişin Türkiye ayağı böylece ilk kez belirli bir kapıya ve takvime bağlanıyor. Azerbaycan hattında çalışan taşımacı, forwarder ve gümrük müşavirleri için hazırlığa başlamanın zamanı geldi.

Ne açıklandı

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi ülkelerin gümrük idaresi başkanları, 12. toplantılarını 12 Ekim 2026'da Bişkek'te yaptı. Türkiye'yi Ticaret Bakan Yardımcısı Sezai Uçarmak başkanlığındaki Ticaret Bakanlığı heyeti temsil etti. Alomaliye'nin aktardığına göre Uçarmak, Türkiye'nin e-TIR sistemine öncülük ettiğini ve Azerbaycan ile ilk pilot uygulamanın 2026 yılı bitmeden Dilucu-Sederek gümrük kapılarında başlayacağını söyledi.

Pilotun kesin başlangıç günü ve kapsamı (hangi taşımacılar, hangi eşya) henüz kamuya açıklanmadı, Bakanlığın ayrı bir duyurusunu da bulamadık; tarih bir yetkilinin açıklamasına dayandığı için değişebilir.

e-TIR nasıl işliyor

TIR sistemi, eşyanın bir gümrük idaresinden diğerine kapalı yük bölmesiyle, ara ülkelerde yeniden beyan verilmeden taşınmasını sağlayan uluslararası bir transit rejimi. Kağıt TIR karnesi hem transit beyannamesi hem de vergi ve harçlar için teminat belgesi işlevi görüyor. e-TIR aynı süreci kağıtsız yürütüyor: taşıma ve teminat verisi taşımacı, gümrük idareleri ve teminat zinciri arasında elektronik olarak, gerçek zamana yakın biçimde değiş tokuş ediliyor. Gümrük idaresi beyanı yük sınıra varmadan aldığı için risk analizini önceden yapabiliyor.

Hukuki dayanak, TIR Sözleşmesi'ne eklenen Ek 11. Ticaret Bakanlığı'nın UNECE sayfasına göre Ek 11, 25 Mayıs 2021'de Akit Taraflar bakımından yürürlüğe girdi ve TIR işlemlerinin kağıt karne yerine kağıtsız ortamda yürütülmesine imkân veriyor. Ek 11 yalnız ona bağlı taraflar arasında uygulanıyor, yani iki ülkenin de sistemini bağlamış ve hazır olması gerekiyor. Pilotlar bu hazırlığı gerçek trafikle sınıyor.

Pilot ne anlama geliyor

Pilot, sistemin tek bir kapıda ve sınırlı sayıda sevkiyatla gerçek koşullarda denenmesi; genel geçiş değil. Katılım koşulları açıklanmadı. Tahminimiz, kağıt karneyle çalışan taşımacıların pilot boyunca eskisi gibi devam edeceği, e-TIR'a katılımın ise gönüllü olacağı ve ön hazırlık isteyeceği yönünde.

Bölgede eTIR zaten kullanılıyor. Trend'in aktardığı IRU açıklamasına göre sistem Azerbaycan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ı bağlayan birkaç koridorda işliyor. Türkiye, Türkiye-Azerbaycan güzergâhında, Kazakistan da Kazakistan-Özbekistan güzergâhında başlatmaya hazırlanıyor. IRU aynı toplantıda e-TIR işlemleri için "yeşil hat" uygulamasının genişletilmesini önerdi. Gümrük ve taşıma operatörlerinin dijital sistemler konusunda eğitilmesi gerektiği de dile getirildi.

Taşımacı, forwarder ve müşavir için pratik etkiler

Bu bölüm kaynaklardan değil, sektör deneyimimizden çıkan bizim değerlendirmemiz.

• Veri yük sınıra gelmeden gümrüğe ulaşıyor. Kalem tanımı, brüt ağırlık, gönderici ve alıcı, plaka ve mühür bilgisi baştan doğru ve birbiriyle tutarlı olmalı; sonradan düzeltmek kağıt karnedekinden pahalıya gelir.
• Aynı sevkiyatın ticari faturası, çeki listesi, transit beyanı ve e-TIR verisi farklı rakamlar taşırsa uyuşmazlık otomatik yakalanır. Bu yüzden verinin tek kaynaktan üretilmesi gerekir.
• Pilota katılacak firmaların önce şunu netleştirmesi lazım: forwarder ve müşavir yazılımı, teminat zinciri ve gümrükle elle yeniden giriş gerektirmeden veri alışverişi yapabiliyor mu?
• Kağıt karne kaybolabilir ya da sahtesi çıkabilir. Elektronik süreçte durum bilgisi sorgulanabildiği için müşteriye sevkiyatın nerede olduğunu bildirmek de kolaylaşır.
• IRU'nun da vurguladığı gibi sürücü, operasyon ve müşavirlik ekiplerinin yeni sürece alışması zaman alacak.

Hazırlık listesi

• Hangi güzergâhlarınızın Azerbaycan transitini kapsadığını çıkarın, pilota uygun müşterileri belirleyin.
• TIR karnesi sahibi (holder) statünüzü ve teminat zincirindeki ilgili kuruluşla ilişkinizi doğrulayın.
• Sevkiyat verisinin kalitesini gözden geçirin: GTİP, kalem tanımı, ağırlık, taraf bilgileri.
• Sistemlerinizin gümrük beyan verisini yapılandırılmış biçimde üretip üretemediğini kontrol edin.
• Ticaret Bakanlığı ve ilgili birliklerin pilot katılım koşullarına dair duyurularını takip edin; başvuru ve kapsam için resmî kanalı bekleyin.
• Pilot süresince kağıt karne yedeğinin nasıl tutulacağını ve sürücüye hangi talimatın verileceğini belirleyin.

ECELA

Boran Software, forwarder, gümrük ve antrepo operasyonları için ECELA'yı geliştiriyor. Gördüğümüz kadarıyla kağıtsız transitte işin büyük kısmı, sevkiyat verisini düzenli ve tekrar kullanılabilir tutmak. e-TIR için yayımlanmış bir teknik arayüz şartı henüz olmadığından ECELA'da bu pilota özel bir özellik duyurmuyoruz; ayrıntılar netleştikçe bu yazıyı güncelleyeceğiz. Ürün sayfası: https://boransoftware.com/urunler/ecela/

Kaynaklar

• Alomaliye, TDT'de gümrük işbirliği ve e-TIR gündemi: https://www.alomaliye.com/2026/10/13/tdtde-gumruk-isbirligi-ve-e-tir-gundemi/
• IRU (Trend yayını), TDT üyeleri dijital TIR sisteminin genişletilmesini destekliyor: https://www.trend.az/business/4237491.html
• T.C. Ticaret Bakanlığı, UNECE sayfası (Ek 11 ve eTIR): https://trade.gov.tr/multinational-relations/united-nations-economic-commission-for-europe-unece